Čitaonica rariteta i deo Biblioteke Tekelijanuma

Biblioteka Matice srpske ima zbirke starih i retkih knjiga izuzetne vrednosti, koje su nastajale od osnivanja i popunjavane su s osobitom pažnjom tokom njenog dugog trajanja.

Matičin apostol iz 13. veka

U zbirci rukopisa nalazi se 671 primerak, od kojih su 487 ćiriličke knjige. Najstarija knjiga jeste Matičin apostol iz 13. veka, pisan na pergamentu. To je i najstariji sačuvani apostol srpske redakcije punog sastava. Iz 13. veka na pergamentu nalaze se još dva odlomka rukopisa srpske redakcije - Iriški odlomak apostolskih i jevanđeljskih čtenija i Bjelopoljski odlomak izbornog jevanđelja i apostola, dok iz 14. veka postoje još dva rukopisa pisana na pergamentu - Bečkerečki tipik i odlomak Četvorojevanđelja. Jedna od najlepše pisanih i ukrašenih knjiga Biblioteke je Psaltir Gavrila Trojičanina, prepisan u manastiru Sveta Trojica kod Pljevalja 1643. godine, a veoma lepo je ispisana i ornamentirana i rukopisna Stihologija, koju je početkom 18. veka prepisao u Sentandreji Kiprijan Račanin, čuveni prepisivač račanske skriptorije.

Biblioteka Matice srpske poseduje 16 inkunabula, knjiga štampanih do kraja 15. veka. Među njima je Oktoih prvoglasnik Đurđa Crnojevića iz 1493/94. godine, koji je i najstarija ćirilička južnoslovenska štampana knjiga, otisnuta na Cetinju u Crnoj Gori.

Oktoih prvoglasnik Đurđa Crnojevića iz 1493/94. godine

Iz 16. i 17. veka postoje veoma vredne knjige na mnogim jezicima, među kojima je 38 elzevira (uključujući i 8 priveza). Ćirilicom štampanih knjiga iz ovog perioda je 172, od kojih su 144 srpske. Po broju srpskih knjiga 15-17. veka zbirka Biblioteke Matice srpske je najbogatija u svetu.

Biblioteka ima najveću zbirku srpskih knjiga 18. veka (523 knjige uključujući i 19 mesecoslova); najveću zbirku srpskih knjiga 19. veka (oko 2.500 izdanja, odnosno oko 5.500 primeraka) i najbogatiju zbirku srpskih periodičnih publikacija 18. i prve polovine 19. veka (160 naslova sa 2.190 godišta). Među periodičnim publikacijama su Orfelinov Slaveno-serbskij magazin, prvi srpski časopis iz 1768. godine, kompleti godišta prvih srpskih novina koje su u Beču izdavala braća Markides Puljo 1791-1792. godine, kompleti godišta drugih po redu srpskih novina izdatih u Beču kod Stefana Novakovića 1792-1794. godine, sve sveske Letopisa Matice srpske, pokrenutog 1824, najstarijeg srpskog i južnoslovenskog književnog časopisa koji izlazi i danas, kao i drugi časopisi i novine. Iz 18. i 19. veka Biblioteka poseduje i vredne knjige na stranim jezicima, među kojima su posebno značajne zbirke knjiga na mađarskom i ruskom jeziku.

Biblioteka Matice srpske uredila je u muzejski tip biblioteke najstariju srpsku školsku knjižnicu u Gimnaziji u Sremskim Karlovcima, a u toku je uređenje biblioteke Bačke eparhije u Novom Sadu. Zajedno sa Narodnom bibliotekom Srbije radi na sređivanju sentandrejske i hilandarske srpske riznice.

Zbirke retkih knjiga čine knjige s posvetama, beleškama i potpisima ličnosti od izuzetnog značaja za istoriju, nauku i kulturu, knjige s pečatima, knjige specijalne tehničke i umetničke opreme, knjige malog tiraža, ilegalna i ratna periodična izdanja.

U Biblioteci su pokrenute tri edicije kataloga starih i retkih knjiga i legata:
1) Ćirilske rukopisne knjige Biblioteke Matice srpske (prva knjiga objavljena je 1988. godine)
2) Katalog starih i retkih knjiga Biblioteke Matice srpske (počev od 1994)
3) Katalog legata Biblioteke Matice srpske (od 1995).

Rariteti Biblioteke smešteni su u posebnom magacinu. Po utvrđenom Programu za zaštitu starih i retkih publikacija, obavlja se njihovo restaurisanje, konzervisanje i knjigovezačka zaštita, kao i mikrofilmovanje. Stare i retke knjige i mikrofilmovi izdaju se na korišćenje u posebnoj Čitaonici rariteta.

U legatu Nikol i Sretena Marića

LEGATI

Posebnu kulturno-istorijsku i muzejsku vrednost imaju biblioteke-celine, lične biblioteke i biblioteke ustanova i društava, koje sadrže oko sto hiljada knjiga. Najstarija lična biblioteka, koja je u Biblioteku Matice srpske dospela 1841. godine, jeste biblioteka episkopa Platona Atanackovića. Ona danas sadrži 341 delo. Najvrednija lična biblioteka je biblioteka Save Tekelije, velikog zadužbinara i dobrotvora srpskog naroda sa 1.984 knjige na 15 jezika. Tu je i rekonstruisana biblioteka Tekelijanuma sa 7.104 knjige na raznim jezicima.

Kao posebne celine u Biblioteci Matice srpske čuvaju se i biblioteke Đoke Mijatovića, Avrama Đukića, Aleksandra Sandića, Jovana Jovanovića Zmaja, Tihomira Ostojića, Petra Popadića, Vase Stajića, Stevana Josifovića, Mite i Predraga Klicina, Radomira Radujkova, Ivana Subotića, Stojana Subotina, Mirka i Ruže Cvetkov, porodice Aleksijević, Svetozara Matića, Radoslava Mitrovića, Lazara Stojkovića, Marka Maletina, Jovana Popovića, Milenka Miloševića, Raška Dimitrijevića, Stanislava Bajića, Nikole i Koste Milutinovića, Slavka Borojevića, Živana Milisavca, Dušana Popova, Vasilija Jovanovića, Boška Petrovića, Berislava M. Berića i Božidara Timotijevića. Od 1989. godine u Biblioteku pristiže Donacija Nikol i Sretena Marića sa oko 13.000 knjiga. U Biblioteci Matice srpske su i biblioteka Srpske pravoslavne velike gimnazije u Novom Sadu (osnovana 1819. godine) sa oko 12.000 knjiga, zbirka knjiga Ujedinjene omladine srpske, kao i vredna biblioteka Sterijinog pozorja sa literaturom iz oblasti istorije i teorije pozorišta i dramske književnosti.

Od 1998. godine u Biblioteci Matice srpske je smeštena Poklon biblioteka Austrije koja danas sadrži oko 4.000 knjiga i časopisa i redovno se popunjava novim publikacijama.

Stare i retke knjige i legati obrađuju se u Odeljenju stare i retke knjige i legata. Od 1992. godine, sa prelaskom na kompjutersku katalogizaciju rariteta, omogućeno je i njihovo pretraživanje u elektronskom katalogu, pored već postojećeg načina informisanja putem lisnih kataloga. Kompjuterski sistem Biblioteke omogućava i tehničku pripremu kataloga rariteta za štampu, čije publikovanje je sada intenzivirano.

Zastavica iz crnojevićkog Oktoiha prvoglasnika